


Het labyrint





WE GAAN iets nieuws beginnen. Met deze revolutionaire oproep begon
Nederland in februari van dit jaar aan het avontuur van een
commercieuml;le sportzender. Maar na een opeenstapeling van
bestuurlijke blunders was Sport7 in december alweer verdwenen. De zender
bezweek onder zijn schuldenlast en de nieuwe elite van snelle
ondernemers stond in haar hemd. Marktwerking, businessplannen, de
media-revolutie: allemaal goed en wel, maar kom niet aan de vertrouwde
gewoonten van de televisiezappers. Nederland en de wereld zijn er in
1996 niet overzichtelijker op geworden. Oude verbanden en traditionele
tegenstellingen zijn verder vervaagd, nieuwe arrangementen moeten nog
vorm krijgen. Onder de verzamelnaam marktwerking maakt Nederland kennis
met de grensverlegging van het particuliere initiatief en de eigen
verantwoordelijkheid. De verruiming van de openingstijden van de winkels
die deze zomer van kracht werd, is een voorbeeld. Evenals de afschaffing
van gilde-achtige regels voor de bescherming van sommige beroepsgroepen.


In de sociale zekerheid werd dit jaar de ontvlechting voltooid.
Particuliere verzekeraars vechten nu om de gaten in de collectieve
regelingen te dekken. Maar het toezicht was ondeugdelijk geregeld en het
eerste politieke slachtoffer van het sociaal-liberale kabinet was
staatssecretaris Linschoten (VVD, Sociale Zaken), die moest aftreden
omdat hij zich had verkeken op het falen van het bestuur van het CTSV.
Als verzelfstandigde overheidsdiensten zich gedragen als marktpartijen,
denken ze eerst aan winst en pas daarna komt het besef van verlies.
Verantwoordelijken in andere affaires wisten zich op het pluche te
handhaven. In de IRT-affaire volstond het kabinet met het overplaatsen
van enige politiecommissarissen: welgeteld eacute;&eacute;n rechercheur
moest (met ruim wachtgeld) het veld ruimen. De verantwoordelijkheid voor
de ramp met het militaire Hercules-vliegtuig werd geheel afgeschoven op
plaatselijke autoriteiten.

 




DE POLITIEKE tegenstelling in Nederland verschoof van rood naar groen,
van de sociale zekerheid naar het milieu. De vinnigste debatten in de
Tweede Kamer gingen over de inpassing van de infrastructuur in een
dichtbevolkt land. Moest de hogesnelheidslijn links of rechts om
Zoetermeer? De politieke aflaat van dit jaar betrof niet de sociale
tegenstellingen, maar de tunnel voor de HSL onder de rand van het Groene
Hart. Dat zelfs 900 miljoen gulden aanvankelijk niet voldoende leek om
de milieugevoelens van PvdA en D66 af te kopen, was kenmerkend voor de
politieke luim van 1996.

Het kabinet, voortgestuwd door het ondernemende socialisme van Wim Kok,
zette zich aan de houtskoolschetsen voor de infrastructuur van de
komende eeuw. Met een aantrekkende economie, stijgende beurskoersen en
toenemende werkgelegenheid deed Nederland het relatief goed in
internationale economische vergelijkingen. Het Rijndeltamodel trok de
aandacht van omliggende landen die worstelen met verzet tegen
aanpassingen. Beducht voor zelfgenoegzaamheid waarschuwden Nederlandse
bewindslieden dat het in de lage landen nog aanzienlijk beter kan.

 




OP EEN ANDER terrein bleef Nederland dit jaar eveneens aandacht trekken.
Het gedoogbeleid van softdrugs, ingegeven door overwegingen van
volksgezondheid en de wens tot scheiding van de markten voor soft- en
harddrugs, veroorzaakte in het afgelopen kwartaal opnieuw een rel tussen
Frankrijk en Nederland. Parijs riep Le Coffeeshop uit als de bron van
alle Europese kwalen en Den Haag verklaarde het gedoogbeleid tot een
zaak van nationaal belang - ook al bracht de IRT-enquecirc;te eerder
dramatische gegevens aan het licht. De verdediging van het recht op een
eigen drugsbeleid veroorzaakte een opvallende breuk in de gangbare
Euro-vriendelijkheid van de Nederlandse politiek. Niet de komende
afschaffing van de gulden, maar de bescherming van 'nederwiet' leidde
tot een golfje Euro-scepsis in Den Haag.

Ook elders in de wereld kenmerkten de gebeurtenissen van 1996 zich door
onoverzichtelijkheid. President Clinton won met gemak zijn
herverkiezing, maar hij moet zich voorbereiden op stapels onderzoekingen
naar zijn gedrag. In Rusland zette president Jeltsin de verkiezingen
naar zijn hand, maar om het ziekbed van de president ontspon zich een
ouderwetse machtsstrijd. De grootste humanitaire crisis speelde zich af
in het Grote-Merengebied van Centraal-Afrika, waar Zaiuml;rese
regeringstroepen, Hutu-rebellen en Tutsi-guerrillastrijders met elkaar
slaagsraakten, terwijl hulpverleners en buitenlandse mogendheden werden
meegezogen in de anarchie van Oost-Zaiuml;re. Oudtestamentische stromen
vluchtelingen in Afrika vormden het beeld van '96.

 




DE EUROPESE UNIE ging dit jaar voort op de weg naar een
gemeenschappelijke munt en een existentieel vraagteken. Van de drie
grote lidstaten staat Groot-Brittannieuml; voor parlementsverkiezingen,
kampt Frankrijk met maatschappelijke tegenzin, en probeert Duitsland
zijn Europese gezindheid door te zetten. De Europese overgangsperiode,
in '89 begonnen met de val van de Muur, moet midden-'97 in Amsterdam
worden afgesloten met de herziening van het Verdrag van Maastricht.
Voorts maakt de NAVO zich op om in juli een handreiking te doen naar een
aantal Middeneuropese landen. Die landen zullen worden uitgenodigd
onderhandelingen te beginnen over het lidmaatschap van het Atlantisch
Pact. De nieuwe leden, voorheen behorend tot wijlen het Warschaupact,
zullen definitief de lijn overschrijden die hen jaren lang van het
Westen gescheiden heeft gehouden.

In klassieke termen zal het Westen de winst nemen die sinds de
ineenstorting van de Sovjet-Unie voor het grijpen lag. Maar de
uitbreiding van de NAVO wordt niet in die termen toegelicht. Rusland, de
belangrijkste erfgenaam van de Sovjet-Unie, wordt een Handvest
aangeboden waarin de machtspolitieke relaties zo zullen worden geregeld
dat de Russen wat het Westen betreft zonder vrees kunnen leven met de
NAVO aan de grenzen van hun 'nabije buitenland'. De indringende vraag
blijft of de Russische leiders en het Russische volk zich door dit
aanbod zullen laten overtuigen.

 




AAN DEZE MILITAIRE dimensie van Europa's huishouding kan het morgen
beginnende Nederlandse voorzitterschap van de EU nog voorbijgaan. Binnen
het halfjaar van dat voorzitterschap moeten een aantal politieke zaken
worden afgehandeld die gericht zijn op uitbreiding van de Unie. Ook hier
dreigen oude en nieuwe tegenstellingen het werk te verzwaren: tussen de
groten onderling, tussen de grote en de kleine landen en rondom de al
flink uitgegroeide communautaire structuur in delen van de Unie. Maar
die antagonismen vallen in het niet bij het vraagstuk van de op handen
zijnde inpassing van Midden-Europa in de - in aanleg - Westerse
structuren en van de Russische omgang met deze in wezen revolutionaire ontwikkel
ing.












