Labour vaagt Tories weg bij verkiezingen
Door onze correspondent DICK WITTENBERG
LONDEN, 2 MEI. De Britse premier John Major heeft vanmiddag om half een
Nederlandse tijd zijn aftreden als partijleider bekendgemaakt nadat
Labour de regerende Conservatieven gisteren bij de verkiezingen heeft
verpletterd. De Tories verloren in het Lagerhuis ruim de helft van hun
zetels. Labour boekte de grootste overwinning uit haar geschiedenis.
Volgens de laatste prognose, van 13.15 uur vanmiddag toen de uitslag in
631 van de 659 kiesdistricten bekend was, behaalt Labour 45 procent van
de stemmen, 10 procent meer dan vijf jaar geleden. De Conservatieven,
die achttien jaar aan de macht zijn geweest, zagen hun aanhang met 11
procent dalen tot 31 procent. De Liberaal Democraten bleven met 17
procent vrijwel gelijk. Met 71,3 procent was de opkomst ruim 6 procent
lager dan vijf jaar terug.
Deze uitslag betekent in zetels een politieke aardverschuiving. Labour
bezet volgens de laatste prognose 419 van de 659 zetels, zodat de
regeringsbanken in het Lagerhuis te klein zijn om plaats bieden aan alle
nieuwe Labour-leden. De Tories worden teruggebracht tot 166 zetels, de
kleinste inbreng sinds 1832. Veel Conservatieve oudgedienden keren niet
terug. Onder de slachtoffers zijn zes bewindslieden, onder wie
ex-minister van Buitenlandse Zaken Malcolm Rifkind, ex-minister van
Defensie Michael Portillo, ex-minister voor Handel en Industrie Ian Lang
en ex-minister voor Schotland Michael Forsyth. In Wales en Schotland
werden de Conservatieven vrijwel weggevaagd. In geen enkel  kiesdistrict
in Schotland kregen ze een meerderheid.
Grote winnaar, naast Labour, zijn de Liberaal Democraten. Doordat
Labour-supporters in kiesdistricten waar Labour niet kon winnen, uit
tactische overwegingen op de Liberaal Democraten stemden, kon de partij
haar zetels meer dan verdubbelen, van 20 tot 45, hoewel haar nationale
aanhang niet toenam. Vijf jaar geleden haalden de Liberaal Democraten
met ruim 17 procent van de stemmen 3 procent van de zetels, dit keer 6
procent. Dat is het grootste aandeel sinds ex-premier Lloyd George de
liberalen voorging aan het begin van de jaren twintig.
De Britse kranten kwamen vanmorgen superlatieven tekort om de schaal van
de rituele slachting te beschrijven. 'Ja: Tony scheurt ze aan stukken
(..)', kopte het grootste Britse boulevardblad The Sun. The Guardian
opende met 'Blairs verpletterende triomf'. The Independent schreef in
het hoofdredactionele commentaar dat de uitslag laat zien hoe
,,kotsmisselijk het land van de Tories'' is geworden. En de Financial
Times verklaarde dat ,,Tony Blair de mogelijkheid heeft om uit te
groeien tot een van de machtigste premiers die Groot-Brittannieuml;
deze eeuw ooit heeft gehad.''
Major heeft vanmiddag bij de koningin zijn ontslag ingediend. In de
ambtswoning - 10 Downing Street - stonden zijn koffers al gepakt, zoals
de Britse traditie dat wil, opdat hij binnen 24 uur plaats kan maken.
Hij wordt opgevolgd door Labourleider Tony Blair die met zijn 43 jaar de
jongste Britse premier is sinds 1812.
In zijn overwinningstoespraak vanochtend om kwart over vijf Britse tijd
noemde Blair de zege ,,ontroerend en nederig makend''. ,,De schaal van
deze overwinning legt een speciale verantwoordelijkheid op onze
schouders'', verklaarde hij vanaf een platform naast de Royal Festival
Hall in een nog slapend Londen. Zonder een spoor van emotie herhaalde
hij de belofte die hij tijdens de verkiezingscampagne al zo vaak gedaan
heeft: dat hij een verdeelde natie weer tot eenheid wil smeden.
Hij citeerde een uitspraak van de voormalige Labourleider John Smith,
die hij na diens dood in 1994 is opgevolgd: ,,Het enige wat we vragen is
de kans om te dienen.'' ,,En dienen zullen we'', voegde Blair daaraan
toe. ,,Met heel ons hoofd en heel ons hart.''
Binnen de Conservatieve partij wordt druk gespeculeerd over de opvolging
van John Major, de man die de Tories zeven jaar lang heeft geleid en
vlak voor zijn bezoek aan Buckingham Palace zijn vertrek als
partijleider bekendmaakte.
,,Als het doek valt, hoor je van het toneel te stappen, zei John Major
vanochtend voor zijn vertrek naar Buckingham Palace. Bij zijn bezoek aan
het centraal partijbureau in Londen eerder op de dag erkende hij dat de
Conservatieven een ,,zware nederlaag'' hebben geleden, maar hij riep op
tot ,,hergroepering''. ,,We hebben eerder zware nederlagen geleden en we
zijn telkens weer teruggekomen'', verklaarde Major. ,,We hebben veel
werk in de oppositie te doen.''
Vooraanstaande vertegenwoordigers van de Conservatieven zoals
ex-partijvoorzitter Lord Archer hadden er bij Major op aangedrongen om
in elk geval voorlopig aan te blijven. Zijn onmiddellijke aftreden zou
de opmaat kunnen vormen voor een chaotische opvolgingsstrijd die in een
splitsing van de partij kan culmineren. Maar de Conservatieve
parlementarieuml;r Edwina Currie die ook haar zetel is verloren, riep
Major vanochtend op om onmiddellijk ruim baan te maken. Langer
vasthouden aan zijn positie zou volgens Currie voor de Tories rampzalig
zijn.
Andere prominente Conservatieven reageerden vanmorgen terughoudend op de
steeds weer herhaalde vraag wie hun nieuwe leider moet worden. John
Redwood, de ex-minister voor Wales die Major twee jaar geleden al heeft
uitgedaagd, weigerde om zich als kandidaat voor de opvolging naar voren
te schuiven. Al zijn Redwoods kansen sterk gestegen nadat Michael
Portillo, zijn naaste rivaal als leider van de rechtervleugel,
verrassend zijn zetel verloor. Ook een andere mogelijke kanshebber,
ex-minister voor volksgezondheid Stephen Dorrell, vond het vanmorgen nog
te vroeg om zich aan te melden als opvolger van Major. ,,Hoofdzaak voor
de Conservatieven is zich opnieuw te formeren als centrum-rechtse
partij.''
