


Los van Kerst





HET BEST VERKOCHTE BOEK van de afgelopen maanden in Nederland is een
bijbelse vertelling. De verkoop van kerststalletjes beleeft dezer dagen
een opleving en op steeds meer plaatsen worden levende kerstspelen
uitgevoerd met Jozef, Maria, Jezus en de herders. De kerken trekken weer
mensen. Een bisschop heeft zich tot het sociale geweten van Nederland
opgeworpen en geniet een grotere populariteit dan menig politicus.


Zijn God en het christendom bezig Nederland opnieuw te veroveren? Is met
het zicht op de komende eeuwwisseling sprake van een herkerstening van
de Lage Landen? Misschien is het de nostalgie van de naoorlogse
generatie die is losgeraakt van de ouderlijke religie en die nu het
sentiment van het geloof nog eens wil oproepen. Misschien gaat het om de
behoefte aan een vaste moraal in een op drift geraakte samenleving of om
zingeving als vorm van vrijetijdsbesteding. Zoveel is zeker, in de
verregaand geseculariseerde Nederlandse maatschappij maken de meest
uiteenlopende geloofsbelevingen een opmerkelijke opbloei door.

Het gaat niet om een puur-Nederlands verschijnsel en evenmin om een
louter godsdienstige beweging. Ook elders in de 'Westerse wereld', de
samenlevingen die gebaseerd zijn op het joods-christelijke erfgoed, is
sprake van een bezinning op de uitgangspunten van hun beschaving. Deze
beweging wint aan kracht naarmate duidelijker wordt dat na de val van de
Muur geen sprake is van een vanzelfsprekende aanvaarding van de
beginselen van de Westerse, liberale marktdemocratie in de wereld.


IN DE VERENIGDE Staten verscheen dit jaar een geruchtmakend boek van
Samuel Huntington, 'The clash of civilizations'. Met het einde van de
Koude Oorlog zullen de conflicten in de wereld zich niet langer langs de
ideologische lijnen van communisme en kapitalisme afspelen. De een
entwintigste eeuw zal volgens Huntington worden gekenmerkt door
botsingen tussen beschavingen. Hij onderscheidt zeven  acht regionale
beschavingsgebieden in de wereld: de confucianistische, de islamitische,
de Japanse, de hindoeiuml;stische, de Latijns-Amerikaanse, de
christelijk-orthodoxe, de westers-christelijke en - met een slag om de
arm - de Afrikaanse beschavingen. Het christelijke Westen moet zich, nog
steeds volgens de Amerikaanse politicoloog, niet overgeven aan
cultuurrelativisme maar zich wapenen om de komende slag om de culturele
overleving niet te verliezen.

Tegen deze geo-culturele redenering vallen talrijke bedenkingen in te
brengen. Al was het alleen maar dat de Verenigde Staten - en dichter bij
huis: Nederland - een multiculturele samenleving zijn waarin
bevolkingsgroepen van de meest uiteenlopende culturen en religies
samenleven. Van belang is dat in deze visie Marx als het ware op zijn
kop wordt gezet: de culturele bovenbouw bepaalt de economische
onderbouw. Het is de herwaardering van cultuur als bindende factor en
als fundament van maatschappelijke processen. En in dit perspectief is
ook de hernieuwde belangstelling voor de wortels van het christendom
interessant.


'HET VERHAAL GAAT dat God in den beginne hemel en aarde schiep', zo
begint de Nederlandse dominee zijn bijbelse bestseller. Het is een
vrijzinnige interpretatie van het Oude Testament, niet als een
geopenbaarde waarheid maar als een tijdloos verhaal. Gezien de
oplagecijfers bestaat daarvoor kennelijk een onstilbare belangstelling.
Het geschonden vertrouwen in de maakbaarheid van een betere wereld - zie
de dagelijkse televisiebeelden van de gruwelen die mensen elkaar
dichtbij en ver weg aandoen - en de grenzenloze platheid van de
consumptiemaatschappij hebben een actuele zoektocht naar een diepere
betekenis van het bestaan aangewakkerd. Het transcendentale denken, zo
het al ooit is weg geweest, leeft.

Deze hernieuwde belangstelling voor het bovenaardse heeft plaats op een
moment van ongekende aardse welvaart en expansie van wetenschappelijke
kennis. Wat goed beschouwd de triomf van de Verlichting aan het einde
van de twintigste eeuw kan worden genoemd, correspondeert met de
populariteit van geloof en religieus besef. Na het geloof in Jezus als
rebelse hippie of als revolutionaire Che Guevara is dit de tijd van het
goddelijke mysterie. Mystieke belevingen en bezetenheidsgodsdiensten
bloeien. Tegenover de onzekerheid van de economische mondialisering, de
atomisering van de sociale verbanden en de duizelingwekkende
technologische veranderingen, biedt het geloof voor veel mensen een
geestelijk anker. Veelal niet geiuml;nstitutionaliseerd in een
kerkelijke organisatie, maar als een diepgevoelde individuele emotie.


GODSDIENST BEWEEGT zich weliswaar in de richting van mystieke beleving,
de religieuze stromingen hebben de aansluiting bij de hedendaagse
techniek en commercieuml;le marketing niet gemist. De popster Madonna
speelt Evita en is net als de sociaalbewogen Eva Peroacute;n een
wereldse heilige. In Nederland spreekt bisschop Muskens het
agnostisch-paarse kabinet aan op zijn sociale verantwoordelijkheid voor
de armen. Op de televisie zendt de Evangelische Omroep wekelijks een
bekeringsprogramma uit dat gepresenteerd wordt in de vorm van een
Windows-computerscherm en op Internet maakt dezelfde EO de Statenbijbel
toegankelijk. Het Vaticaan heeft zijn eigen 'homepage' en Jezus is 'on
line' elektronisch te raadplegen.

Internet is volgens een Amerikaans tijdschrift de nieuwste metafoor voor
God. De 'elektronische wolk' bevat honderdduizenden boodschappen die
verband houden met God en godsdienst. Kerstmis inspireert
Internet-gebruikers tot discussies over eenzaamheid, solidariteit en
'jingle bells', maar Internet biedt ook de commercieuml;le mogelijkheid
om kerstversiering te bestellen, zich bij een kerkgenootschap aan te
melden of om elektronische kerstwensen uit te wisselen.


TEGEN HET EINDE van dit millennium is sprake van een zoektocht naar
zingeving in een verwarrende wereld. De onzichtbare hand van de markt
voldoet niet in alle gevallen en mensen zoeken houvast bij andere
onzichtbare krachten.

 Zolang het geloof een vraagteken is en geen dogma, kan in een
multiculturele, gefragmenteerde samenleving de belangstelling voor de
religieuze componenten van de cultuur verrijkend zijn. Niet als
godsdienstige heilsleer of als alternatief voor politiek handelen, maar
als een inspiratiebron voor de verbeelding.

Want verhalen over de oorsprong van het bestaan, vragen over de
betekenis van het leven en de behoefte aan troost zijn zo oud als de
beschavingen op aarde. Ook al blijven die beschavingen altijd een
kwestie van mensenwerk.










