


Criminele overheden





OVERHEDEN DIE DE wet overtreden bij de uitvoering van hun taken kunnen
niet strafrechtelijk worden vervolgd. Het kabinet heeft met dit
standpunt het zogeheten Pikmeerarrest van de Hoge Raad bevestigd. Dit
betrof een gemeente-ambtenaar die opdracht had gegeven tot het dumpen
van vervuild slib. Deze juridische procedure is overigens nog niet
definitief afgerond, dus in beginsel is nog van alles mogelijk. De
procedure heeft in elk geval al wel afschrikwekkend gewerkt op de
justitie in het geval van Nijmegen. Deze gemeente zal niet worden
vervolgd wegens gesjoemel met vervuilde bouwgrond.


De Tweede Kamer zet met reden vraagtekens bij deze gang van zaken en het
standpunt van minister Sorgdrager (Justitie). De bewindsvrouw erkent op
zichzelf dat ook de overheid aan het recht is gebonden. Men zou zeggen
dat daartoe ook het beginsel van gelijkheid voor de (straf)wet behoort,
maar Sorgdrager vindt juist dat overheid en burgers in dit opzicht niet
op eacute;&eacute;n lijn zijn te stellen. De correctie op wetsschennis
voor overheden dient niet te worden gezocht in strafdreiging maar in
democratische en bestuurlijke controle. Vanuit de gedachte van de
scheiding der machten in de staat is zeker iets te zeggen voor
terughoudendheid van de rechter. Zijn oordelen zullen in het geval van
strafzaken tegen de overheid immers veelal hun politieke uitwerking niet
missen. Het is niet denkbeeldig dat er na een veroordeling van een
overheidsinstantie politieke koppen rollen. 'Justitialisering' van de
politieke controle dient te worden voorkomen. Daarvoor is echter geen
blanco-immuniteit voor overheden nodig. De strafrechter kan zonodig
speciale rechtvaardigingsgronden voor aangeklaagde overheden hanteren.

De strafrechtelijke uitzondering gaat alleen maar op voor de harde
overheidstaken, zegt Sorgdrager ter verdediging van het
kabinetsstandpunt: voor niet-specifieke overheidstaken kunnen overheden
en hun ambtenaren wel degelijk worden vervolgd. De officieuml;le
bestuurstaak - en daarmee de vrijdom van strafvervolging - wordt echter
wel zeer ruim bemeten, zo blijkt uit een recente studie van de nieuwe
Utrechtse hoogleraar strafrecht C. Brants. Zij vindt dat een
strafrechtelijke uitzondering voor de overheid hooguit op zijn plaats is
wanneer een bepaalde bestuurshandeling rechtstreeks voortvloeit uit een
wettelijke opdracht. Dan is er immers sprake van een direct conflict van
wettelijke verplichtingen voor de overheid.


DE VASTSTELLING OF dit inderdaad het geval is, vormt eerder een reden
voor strafrechtelijk onderzoek dan dat het een argument is bemoeienis
van de justitie op voorhand uit te sluiten, zoals nu het geval is.
Natuurlijk verdient betere politieke en bestuurlijke controle op
slordige overheden de voorkeur. Het strafrecht is niet meer dan een
sluitstuk. Maar dit is onmisbaar om de druk op de ketel te houden.
Jarenlang kwam het begrip milieukosten in Nijmegen niet voor bij grote
projecten, zo concludeerde het dagblad De Gelderlander onlangs
uit de dossiers over de vuile-grondaffaire. Dat werd pas anders toen de
politie een onderzoek begon.




Soms is een opsporingsonderzoek de enige mogelijkheid de feiten boven
tafel te krijgen, erkent ook Sorgdrager. Dit nog afgezien van de
principieuml;le vraag of de overheid zichzelf boven haar eigen
strafwetten mag stellen.










